Mở cửa 7h30 - 17h00 / T2 - CN xuyên trưa
Viêm tụy cấp là tình trạng viêm đột ngột của tuyến tụy, thường khởi phát dữ dội và có thể dẫn đến biến chứng nặng nếu không xử trí kịp thời. Một trong những nguyên tắc điều trị nền tảng nhưng dễ gây thắc mắc là việc yêu cầu bệnh nhân nhịn ăn hoàn toàn ngay từ đầu. Thực tế, nhiều người không hiểu rõ tại sao viêm tụy cấp phải nhịn ăn hoàn toàn, dù đây là chỉ định phổ biến trong phác đồ nội khoa. Bài viết dưới đây sẽ giúp lý giải cơ chế y khoa phía sau chỉ định quan trọng này.
Vì sao có chỉ định nhịn ăn trong điều trị viêm tụy cấp?
Viêm tụy cấp phải nhịn ăn hoàn toàn để ngăn kích thích tụy tiết enzyme tiêu hóa, vốn là nguyên nhân gây tổn thương tụy. Khi ăn uống, tụy phản ứng bằng cách tiết dịch tụy, làm tình trạng viêm nặng hơn. Nhịn ăn giúp tụy “nghỉ ngơi”, giảm nguy cơ hoại tử và biến chứng.
Trong điều kiện bình thường, khi thức ăn đi vào dạ dày và tá tràng, cơ thể giải phóng các hormone như cholecystokinin (CCK) và secretin để kích hoạt tụy tiết ra enzyme tiêu hóa, và các enzyme này chỉ được hoạt hóa khi đến ruột non.
Tuy nhiên, khi tụy bị viêm, enzyme có thể được kích hoạt ngay trong mô tụy, gây ra hiện tượng tự tiêu (autodigestion) – nguyên nhân chính gây viêm cấp tính, dẫn đến các cơn đau dữ dội, hoại tử tụy và tổn thương lan rộng.
Lúc này, nhịn ăn hoàn toàn qua đường miệng (NPO – nil per os) giúp “tắt” tín hiệu kích thích tụy tiết dịch. Khi không có thức ăn đi qua đường tiêu hóa, tụy chuyển sang trạng thái “nghỉ ngơi sinh lý”, giảm sản xuất enzyme và cho phép mô tụy có thời gian phục hồi.
Cảnh báo quan trọng: Người bệnh tuyệt đối không tự ý nhịn ăn tại nhà khi chưa có chỉ định của bác sĩ, vì việc nhịn ăn không kèm truyền dịch bù điện giải có thể dẫn đến suy thận cấp.
Chỉ định nhịn ăn hoàn toàn (qua đường miệng) trong viêm tụy cấp thường được áp dụng trong 1-3 ngày đầu, hoặc điều chỉnh tùy theo mức độ nặng và đáp ứng lâm sàng. Trong thời gian này, dinh dưỡng thay thế sẽ được cung cấp qua đường truyền tĩnh mạch hoặc ống sonde thông mũi-ruột non để bổ sung dưỡng chất mà không gây kích thích tụy. Cụ thể như sau:
Minh họa chỉ định nhịn ăn thường gặp khi điều trị viêm tụy cấp
Người bệnh viêm tụy cấp có thể được chỉ định nhịn ăn tuyệt đối trong những trường hợp sau:
Người bệnh viêm tụy bị đau bụng dữ dội, cần nhịn ăn tạm thời để tránh kích thích
Thời gian nhịn ăn trong viêm tụy cấp thường kéo dài từ 24-72 giờ (1-3 ngày) kể từ lúc nhập viện, hoặc tùy thuộc vào mức độ nặng và diễn tiến lâm sàng của từng trường hợp. Trong giai đoạn này, bác sĩ theo dõi sát các chỉ số men tụy, mức độ đau, và chức năng tiêu hóa.
Khi men tụy bắt đầu giảm, cơn đau thuyên giảm và nhu động ruột phục hồi, việc cho ăn lại sẽ được cân nhắc. Bởi vì kéo dài thời gian nhịn ăn quá mức cần thiết có thể dẫn đến suy dinh dưỡng, suy giảm miễn dịch và chậm phục hồi.
Mục tiêu hàng đầu của việc hỗ trợ dinh dưỡng trong điều trị viêm tụy cấp là ngăn ngừa suy dinh dưỡng, điều chỉnh cân bằng nitơ âm, giảm viêm và cải thiện kết quả điều trị (theo báo cáo của Tạp chí chuyên khoa tiêu hóa Bắc Mỹ đăng trên Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ). Do đó trong thời gian nhịn ăn hoàn toàn, người bệnh vẫn được chỉ định các hình thức truyền dưỡng thay thế khác, bao gồm:
Không phải mọi trường hợp viêm tụy cấp đều được chỉ định nhịn ăn tuyệt đối qua đường miệng trong 1-3 ngày đầu. Theo ước tính, chỉ khoảng 90% người bệnh viêm tụy cấp được yêu cầu nhịn ăn đường miệng khi nhập viện. Điều này dựa trên quan điểm truyền thống cho rằng nhịn ăn giúp tạo điều kiện cho tụy “nghỉ ngơi”.
Tuy nhiên, trong một số trường hợp viêm tụy cấp thể nhẹ, bác sĩ có thể cân nhắc “cho ăn sớm đường miệng” (early oral feeding). “Sớm” được định nghĩa là “ngay khi nhập viện” hoặc “do người bệnh tự quyết định dựa trên cảm giác đói”, thường là trong vòng 24 giờ đầu.
Song, nếu người bệnh có dấu hiệu không dung nạp được việc cho ăn lại bằng đường miệng, bác sĩ có thể chỉ định truyền dưỡng qua ống sonde mũi-ruột trong vòng 24-72 giờ sau khi nhập viện.
Không phải mọi trường hợp viêm tụy cấp đều phải nhịn ăn hoàn toàn, quyết định này phụ thuộc mức độ bệnh và đáp ứng lâm sàng.
Nghiên cứu cho thấy, nếu người bệnh chỉ bị viêm nhẹ/trung bình và có thể dung nạp thức ăn, việc bắt đầu ăn nhẹ trong vòng 24 giờ đầu có thể giúp rút ngắn thời gian nằm viện và đẩy nhanh quá trình phục hồi. Ở những trường hợp viêm tụy nặng, việc cho ăn sớm (sau 24 giờ nhập viện) có thể có lợi.
Ngoài ra, một số thử nghiệm lâm sàng khác cho thấy, nuôi ăn sớm qua đường miệng kết hợp với bổ sung probiotic (men vi sinh) còn giúp rút ngắn thời gian ruột hoạt động trở lại (38,23 so với 43,43 giờ) và giảm tổng thời gian nằm viện (10,97 so với 13,40 ngày). Tuy nhiên, quyết định cuối cùng về việc cho ăn sớm hay tiếp tục nhịn ăn cần dựa trên chỉ định cụ thể từ bác sĩ điều trị.
Chỉ định về thời điểm ăn lại và cách tái dung nạp thực phẩm sau viêm tụy cấp cần căn cứ dựa trên mức độ ổn định và đáp ứng điều trị của cơ thể người bệnh. Cụ thể như sau:
Sau khi hiểu rõ tại sao viêm tụy cấp phải nhịn ăn hoàn toàn, việc xác định thời điểm ăn lại cũng quan trọng không kém. Bác sĩ sẽ cân nhắc cho phép người bệnh ăn lại khi đáp ứng một số tiêu chí sau:
Chế độ ăn sau viêm tụy cấp cần đáp ứng 6 nguyên tắc sau:
Người bệnh sau viêm tụy cấp nên ưu tiên thức ăn lỏng, mềm
Bên cạnh việc hiểu tại sao viêm tụy cấp phải nhịn ăn hoàn toàn, người bệnh cần biết rằng nhịn ăn chỉ là một phần trong phác đồ điều trị toàn diện. Do đó, ngoài việc nhịn ăn, một số biện pháp điều trị phối hợp khác có thể được bác sĩ chỉ định kết hợp. Trong đó bao gồm:
Không phải tất cả trường hợp viêm tụy cấp đều được chỉ định nhịn ăn hoàn toàn. Một số hướng dẫn hiện hành ủng hộ việc cho ăn sớm (trong vòng 24 giờ) ở bệnh viêm tụy cấp, bằng cách cho ăn lại qua đường miệng trong các trường hợp nhẹ/trung bình, kết hợp hỗ trợ dinh dưỡng qua đường sonde mũi-ruột khi không dung nạp được thức ăn qua đường miệng.
Dựa trên các bằng chứng mới (dù chỉ được thu thập trên số ít đối tượng), việc nhịn ăn hoàn toàn (NPO) không cho thấy hiệu quả giảm đau tốt hơn phương pháp nuôi dưỡng qua đường ruột (enteral nutrition). Cụ thể:
Ngoài ra, còn nhiều phân tích tổng hợp khác cũng cho thấy nuôi dưỡng qua đường ruột có lợi hơn so với nhịn ăn (NPO) ở cả viêm tụy cấp nặng và viêm tụy cấp mức độ nhẹ-trung bình. Vì vậy, chủ đề “nên nhịn ăn hay nuôi dưỡng sớm qua đường ruột khi bị viêm tụy cấp?” hiện vẫn còn gây tranh cãi, nên các mô hình thực hành của bác sĩ cũng rất khác nhau.
Lời khuyên chung:
Khi được chẩn đoán viêm tụy cấp, người bệnh cần tuân thủ chặt chẽ chỉ định từ bác sĩ. Việc đưa ra quyết định nhịn ăn hay bổ sung dinh dưỡng sớm cần dựa trên đánh giá tổng quan và hướng dẫn từ chuyên gia.
Việc nhịn ăn hoàn toàn trong viêm tụy cấp không chỉ là biện pháp hỗ trợ, mà là một chỉ định điều trị có cơ sở bệnh sinh rõ ràng. Chính việc ngừng kích thích tiết enzyme tiêu hóa giúp tụy được “nghỉ ngơi”, giảm viêm và ngăn ngừa biến chứng nguy hiểm. Đó là lý do tại sao viêm tụy cấp phải nhịn ăn hoàn toàn trong giai đoạn đầu. Tuân thủ đúng nguyên tắc này giúp cải thiện tiên lượng và rút ngắn thời gian phục hồi. Việc ăn uống trở lại cần được chỉ định và theo dõi chặt chẽ bởi bác sĩ điều trị.
