Mở cửa 7h30 - 17h00 / T2 - CN xuyên trưa
Trào ngược dịch mật là tình trạng dịch tiêu hóa trào lên dạ dày và thực quản, gây đau rát, đắng miệng và nhiều biến chứng nếu không được nhận diện sớm. Chủ đề này thường khiến người bệnh băn khoăn về dấu hiệu, nguyên nhân và cách xử trí an toàn. Để hiểu rõ cơ chế và hướng quản lý đúng, hãy cùng Trung tâm Dinh dưỡng Nutrihome theo dõi nội dung chi tiết ngay sau đây.
Trào ngược dịch mật là gì? Nguyên nhân do đâu?
Trào ngược dịch mật là tình trạng dịch mật từ tá tràng trào lên dạ dày rồi lên thực quản, gây đau thượng vị, đắng miệng và buồn nôn. Vấn đề này thường liên quan rối loạn môn vị hoặc sau phẫu thuật đường tiêu hóa và cần chẩn đoán bằng nội soi để điều trị chính xác.
Nguyên nhân gây trào ngược dịch mật chủ yếu gồm rối loạn chức năng môn vị khiến dịch mật trào lên dạ dày, biến chứng sau phẫu thuật dạ dày – tá tràng và rối loạn vận động đường tiêu hóa. Các yếu tố này làm thay đổi dòng lưu thông dịch tiêu hóa, dẫn tới trào ngược kéo dài. Cụ thể:
Cơ vòng môn vị là “cánh cửa” điều tiết lưu thông giữa dạ dày và tá tràng. Khi cơ này bị suy yếu hoặc mất khả năng đóng mở nhịp nhàng, dịch mật dễ dàng trào ngược lên trên. Sự rối loạn này làm mất cân bằng áp lực trong ống tiêu hóa, khiến môi trường axit và kiềm lẫn lộn, gây kích ứng niêm mạc dạ dày. Trên thực tế, rối loạn cơ vòng môn vị là một trong những nguyên nhân hàng đầu khiến cho dịch mật trào ngược, đặc biệt ở người có rối loạn vận động tiêu hóa hoặc viêm dạ dày mạn tính.
Các thủ thuật ngoại khoa như cắt bán phần dạ dày hoặc nối dạ dày – ruột thường làm thay đổi cấu trúc giải phẫu tự nhiên, khiến cơ chế kiểm soát dòng chảy mật bị gián đoạn. Khi đó, dịch mật từ tá tràng có thể dễ dàng đi ngược lên phần còn lại của dạ dày.
Mặt khác, việc loại bỏ hoặc cắt bỏ một phần môn vị cũng làm giảm khả năng co thắt và ngăn trào ngược, khiến trào ngược dịch mật trở thành biến chứng mạn tính sau mổ.
Ngoài rối loạn cơ học, nhiều yếu tố sinh hoạt và thuốc men có thể làm trầm trọng hơn tình trạng trào ngược, chủ yếu thông qua cơ chế giãn cơ vòng hoặc thay đổi vận động dạ dày – ruột, trong đó bao gồm:
Các dấu hiệu của trào ngược dịch mật có thể tương tự trào ngược axit nhưng thường nặng hơn và kéo dài hơn, do dịch mật có tính kiềm mạnh, dễ gây tổn thương sâu niêm mạc dạ dày và thực quản. Cụ thể như sau:
Bao gồm:
Đau rát có thể là dấu hiệu của trào ngược dịch mật
Bao gồm:
Nếu không được kiểm soát sớm, trào ngược dịch mật không chỉ gây khó chịu kéo dài mà còn dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng. Ban đầu, tình trạng chỉ gây rát bỏng hoặc đầy hơi, nhưng theo thời gian, dịch mật có thể ăn mòn niêm mạc dạ dày và thực quản, khiến bệnh tiến triển từ nhẹ đến nặng hơn:
Để xác định trào ngược dịch mật, bác sĩ cần thực hiện các kỹ thuật chuyên sâu nhằm phân biệt rõ với trào ngược axit thông thường (GERD). Các phương pháp dưới đây giúp đánh giá chính xác sự hiện diện của dịch mật trong dạ dày – thực quản, mức độ tổn thương và tần suất trào ngược:
Nội soi là kỹ thuật sử dụng một ống mềm có gắn camera nhỏ ở đầu, được đưa qua miệng xuống dạ dày – thực quản để quan sát bên trong đường tiêu hóa. Đây là bước đầu tiên trong chẩn đoán, cho phép bác sĩ nhìn trực tiếp tình trạng niêm mạc và phát hiện dịch mật màu vàng – xanh trong dạ dày hoặc tổn thương viêm, loét, xung huyết.
Ưu điểm của nội soi là cung cấp hình ảnh rõ ràng, giúp xác định vị trí tổn thương. Tuy nhiên, hạn chế là chỉ phản ánh tình trạng tại thời điểm kiểm tra, chưa đánh giá được tần suất trào ngược trong ngày.
Nội soi dạ dày – thực quản là phương pháp trực quan giúp chẩn đoán trào ngược dịch mật
Kỹ thuật này sử dụng đầu dò đặt trong thực quản để đo liên tục pH và dòng chảy trong 24 giờ. Trào ngược dịch mật được xác định khi pH tăng (mang tính kiềm) và trở kháng thay đổi, khác với trào ngược axit (pH giảm).
Ưu điểm của phương pháp này là có khả năng theo dõi liên tục, phát hiện cả trào ngược “im lặng” – ít gây triệu chứng. Song, nhược điểm là gây khó chịu nhẹ khi đặt đầu dò và cần thiết bị chuyên dụng.
Phương pháp này được thực hiện bằng cách hút dịch trong dạ dày qua ống thông và xét nghiệm xem có chứa bilirubin – thành phần đặc trưng của mật hay không. Kỹ thuật giúp xác định rõ ràng sự hiện diện của dịch mật, hỗ trợ phân biệt với trào ngược axit đơn thuần. Tuy nhiên, test này chỉ phản ánh kết quả tức thời, nên thường được kết hợp cùng nội soi hoặc đo pH để tăng độ chính xác.
Trào ngược dịch mật không thể tự khỏi nếu không điều trị đúng hướng, bởi tình trạng này liên quan đến rối loạn vận động và tổn thương niêm mạc dạ dày – tá tràng. Mức độ nhẹ thường được điều chỉnh bằng thay đổi lối sống kết hợp thuốc. Với trường hợp nặng, điều trị nội khoa không đáp ứng, phẫu thuật sẽ được xem xét. Cụ thể như sau:
Ở giai đoạn nhẹ, thay đổi lối sống đóng vai trò nền tảng trong kiểm soát tình trạng trào ngược, giúp giảm áp lực ổ bụng và cải thiện hoạt động cơ vòng môn vị. Các biện pháp này hướng đến phục hồi cơ chế vận chuyển mật tự nhiên và hạn chế yếu tố kích thích trào ngược, trong đó bao gồm:
Ngoài các phương pháp điều trị y tế, việc điều chỉnh chế độ ăn uống đóng vai trò then chốt trong việc kiểm soát các triệu chứng của trào ngược dịch mật. Một chế độ ăn kiêng khoa học có thể giúp giảm kích ứng niêm mạc dạ dày và thực quản, đồng thời trung hòa axit. Để có một phác đồ chăm sóc toàn diện, bạn nên tìm hiểu bị trào ngược dịch mật nên ăn gì và kiêng gì để hỗ trợ quá trình phục hồi.
Khi thay đổi lối sống không đủ kiểm soát, bác sĩ sẽ chỉ định thuốc nhằm giảm viêm và kiểm soát dòng mật trào ngược. Các nhóm thuốc được lựa chọn dựa trên cơ chế tác động khác nhau đến dịch mật và vận động dạ dày:
Với trường hợp trào ngược dịch mật kéo dài hoặc không đáp ứng nội khoa, can thiệp ngoại khoa được xem là lựa chọn cuối cùng nhằm tái lập hướng lưu thông mật bình thường. Các phương pháp phẫu thuật chủ yếu nhằm phục hồi chức năng ngăn trào ngược và giảm tiếp xúc giữa mật với dạ dày:
Minh họa kỹ thuật nội soi mật tụy ngược dòng (ERCP)
Điều trị trào ngược dịch mật cần được cá thể hóa dựa trên nguyên nhân và mức độ tổn thương niêm mạc, vì vậy người có biểu hiện nghi ngờ nên thăm khám sớm tại các cơ sở uy tín. Tại Trung tâm Nội soi và Phẫu thuật Nội soi Tiêu hóa, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM, kỹ thuật ERCP giúp bác sĩ xác định tổn thương chính xác và xây dựng phác đồ phù hợp cho từng trường hợp.
Để đặt lịch thăm khám và điều trị tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, bạn vui lòng liên hệ 093 180 6858 – 028 7102 6789 (TP.HCM) hoặc 024 7106 6858 – 024 3872 3872 (Hà Nội).
Để hạn chế nguy cơ trào ngược dịch mật tái phát sau điều trị, người bệnh cần xây dựng lối sống lành mạnh, duy trì thói quen theo dõi sức khỏe thường xuyên và tuân thủ phác đồ của bác sĩ. Đặc biệt, nhóm nguy cơ cao như người từng phẫu thuật dạ dày, viêm dạ dày mạn hoặc béo phì nên được theo dõi chặt chẽ hơn. Dưới đây là những điểm cần lưu ý:
Trào ngược dịch mật là vấn đề tiêu hóa có thể tiến triển âm thầm nhưng gây tổn thương niêm mạc nếu không được đánh giá đúng mức. Việc nhận diện triệu chứng sớm, hiểu nguyên nhân và tiếp cận chăm sóc phù hợp giúp hạn chế biến chứng lâu dài. Người bệnh không nên tự ý dùng thuốc hoặc áp dụng mẹo điều trị khi chưa được bác sĩ thẩm định.
