Mở cửa 7h30 - 17h00 / T2 - CN xuyên trưa
Tiêu chảy nên ăn gì để vừa dễ tiêu hóa, vừa hạn chế kích thích đường ruột là điều nhiều người quan tâm khi số lần đi ngoài tăng và cơ thể dễ mất nước, mệt mỏi. Trong giai đoạn này, lựa chọn thực phẩm phù hợp có thể giúp bổ sung năng lượng, hỗ trợ bù nước và điện giải, đồng thời tạo điều kiện để hệ tiêu hóa phục hồi. Ngược lại, một số món nhiều dầu mỡ, đường hoặc chất kích thích có thể khiến triệu chứng khó chịu hơn. Bài viết dưới đây gợi ý nhóm thực phẩm nên ưu tiên, nên hạn chế và cách ăn phù hợp khi bị tiêu chảy.
Người bị tiêu chảy nên ăn thực phẩm mềm, dễ tiêu hóa như cháo, cơm trắng, chuối chín, khoai tây, trứng, thịt nạc và rau củ nấu mềm. Đồng thời cần uống đủ nước, bổ sung điện giải và hạn chế đồ chiên rán, cay, nhiều đường, rượu bia hoặc caffeine.
Chế độ ăn quan trọng khi bị tiêu chảy vì đường ruột trong giai đoạn này vừa mất nước, mất điện giải, vừa trở nên nhạy cảm hơn với mọi thực phẩm đưa vào. Hai khía cạnh cần lưu ý gồm: tình trạng mất nước và điện giải do tiêu chảy gây ra, và mức độ nhạy cảm của đường ruột trong suốt giai đoạn bệnh. Cụ thể như sau:
Để hiểu rõ tiêu chảy nên ăn món gì, trước hết cần nắm được những gì cơ thể đang bị thất thoát. Mỗi lần đi ngoài phân lỏng, cơ thể mất đồng thời nước và các chất điện giải quan trọng, trong đó bao gồm:
Khi bị tiêu chảy, lớp niêm mạc ruột non có thể bị kích thích hoặc tổn thương, làm giảm hiệu quả hấp thu dưỡng chất. Các vi nhung mao (những cấu trúc nhỏ dạng lông trên bề mặt ruột non) bị bào mòn, khiến khả năng tiêu hóa lactose và chất béo suy giảm tạm thời. Vì vậy, việc xác định tiêu chảy nên ăn gì cần dựa trên mức độ nhạy cảm của đường ruột tại từng thời điểm, tránh đưa vào những thực phẩm có thể gây kích ứng thêm.
Khi bị tiêu chảy, chế độ dinh dưỡng cần tuân theo một số nguyên tắc cốt lõi để vừa bù lại dưỡng chất đã mất, vừa giảm tải cho đường ruột. Các nguyên tắc chính gồm: bù nước và điện giải, ưu tiên thực phẩm mềm, nạc, ít chất béo, tránh thực phẩm gây kích ứng tiêu hóa và chia nhỏ bữa ăn.
Bù nước và điện giải là ưu tiên hàng đầu vì mỗi lần đi ngoài phân lỏng đều khiến cơ thể mất dịch nhanh hơn mức hấp thu bù lại. Khi tìm hiểu tiêu chảy nên ăn gì và uống gì, nguyên tắc bù dịch cần được thực hiện xuyên suốt, không đợi khát mới uống. Một số cách bù dịch hiệu quả gồm:
Nước canh và cháo loãng giúp bù dịch, bổ sung nước và khoáng chất
Thực phẩm mềm, nạc và ít chất béo phù hợp trong giai đoạn tiêu chảy vì chúng yêu cầu ít enzyme tiêu hóa và ít muối mật để phân giải. Việc xác định tiêu chảy nên ăn gì nên bắt đầu từ nhóm thực phẩm này, với một số ví dụ cụ thể:
Một số nhóm thực phẩm có thể làm tăng nhu động ruột (tức tăng tốc độ co bóp của ống tiêu hóa), sinh hơi hoặc kích ứng niêm mạc, dẫn đến đi ngoài nhiều hơn. Trong giai đoạn tiêu chảy, cần hạn chế các nhóm sau:
Thay vì ăn 3 bữa lớn như thường ngày, người bị tiêu chảy nên chia thành 5 – 6 bữa nhỏ cách nhau khoảng 2 – 3 giờ. Khi lượng thức ăn mỗi lần đưa vào dạ dày ít hơn, phản xạ co bóp ruột (phản xạ dạ dày, đại tràng) sẽ nhẹ hơn, giúp giảm số lần đi ngoài. Đây cũng là nguyên tắc quan trọng khi tìm hiểu tiêu chảy nên ăn gì, vì cách ăn ảnh hưởng không kém gì loại thực phẩm được chọn.
Khi bị tiêu chảy, nên ăn các nhóm thực phẩm mềm, dễ tiêu và giàu dưỡng chất thiết yếu. Các lựa chọn phù hợp gồm: súp, nước canh và món ăn lỏng dễ hấp thu; cháo, cơm mềm và các món tinh bột dễ tiêu; chuối, táo nấu chín; khoai tây luộc, cà rốt nấu chín; thịt nạc, cá, trứng nấu chín kỹ; sữa chua và thực phẩm chứa lợi khuẩn. Cụ thể như sau:
Súp và nước canh là nhóm thực phẩm phù hợp trong giai đoạn đầu tiêu chảy vì dạng lỏng giúp dạ dày và ruột non xử lý nhanh mà không cần co bóp mạnh. Khi cân nhắc tiêu chảy nên ăn gì, nhóm thức ăn lỏng nên được ưu tiên trước tiên, cụ thể gồm:
Canh rau củ nấu mềm bổ sung nước cùng natri và kali tự nhiên cho cơ thể.
Cháo, cơm mềm và bánh mì trắng nướng là nguồn tinh bột dễ tiêu, cung cấp năng lượng nhanh cho cơ thể đang suy kiệt sau nhiều lần đi ngoài. Tinh bột trong các món này đã qua quá trình hồ hóa (nấu chín với nhiều nước), giúp enzyme amylase trong ruột phân giải dễ dàng hơn so với tinh bột thô. Một số lựa chọn tinh bột phù hợp gồm:
Chuối chín và táo nấu chín là hai loại trái cây phù hợp khi bị tiêu chảy nhờ hàm lượng pectin cao. Pectin (một loại chất xơ hòa tan) khi vào ruột tạo thành dạng gel, giúp hấp thu nước thừa trong lòng ruột và làm phân đặc hơn. Khi tìm hiểu tiêu chảy nên ăn gì trong nhóm trái cây, cần ưu tiên loại ít axit và ít chất xơ không hòa tan, cụ thể gồm:
Khoai tây luộc và cà rốt nấu chín là hai loại củ giàu tinh bột dễ tiêu và khoáng chất, phù hợp cho đường ruột đang tổn thương. Khi xem xét tiêu chảy nên ăn gì trong nhóm rau củ, hai loại này nên được ưu tiên với cách chế biến đơn giản:
Khoai tây luộc mềm, giàu kali và tinh bột dễ tiêu
Protein từ thịt nạc, cá và trứng cần thiết để tái tạo tế bào niêm mạc ruột bị tổn thương trong quá trình tiêu chảy. Điều kiện quan trọng là phải nấu chín kỹ và chế biến đơn giản (luộc, hấp) để protein dễ phân giải, không tạo thêm gánh nặng cho đường ruột. Một số nguồn protein phù hợp khi tìm hiểu tiêu chảy nên ăn gì gồm:
Sữa chua là ngoại lệ đáng chú ý trong nhóm chế phẩm sữa khi bị tiêu chảy. Trong quá trình lên men, vi khuẩn lactic đã phân giải phần lớn lactose (đường sữa) thành axit lactic, giúp người không dung nạp lactose tốt vẫn tiêu hóa được.
Theo nghiên cứu, lợi khuẩn Lactobacillus và Bifidobacterium trong sữa chua có thể cạnh tranh vị trí bám trên niêm mạc ruột với vi khuẩn gây bệnh, từ đó hỗ trợ cải thiện triệu chứng tiêu chảy. Khi chọn sữa chua, nên ưu tiên loại không đường hoặc ít đường, vì đường bổ sung cao có thể kéo nước vào lòng ruột qua hiệu ứng thẩm thấu, làm phân lỏng thêm.
Khi bị tiêu chảy, nên uống các loại dịch có khả năng bù nước và bổ sung điện giải đã mất. Hai nhóm chính cần lưu ý gồm: dung dịch bù điện giải ORS và các loại đồ uống phù hợp như nước lọc, nước canh, nước cháo loãng, nước dừa. Cụ thể như sau:
Dung dịch ORS (dung dịch bù nước và điện giải đường uống) chứa tỷ lệ chuẩn glucose, natri, kali, chloride và citrate theo công thức của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Glucose trong ORS kích hoạt cơ chế đồng vận chuyển natri-glucose tại ruột non, giúp ruột hấp thu nước hiệu quả hơn so với uống nước lọc đơn thuần. Đây là lựa chọn đầu tiên khi cân nhắc tiêu chảy nên ăn gì và uống gì, đặc biệt với trẻ nhỏ và người cao tuổi có nguy cơ mất nước nhanh.
Dung dịch ORS giúp bù nước và điện giải hiệu quả khi bị tiêu chảy
Ngoài dung dịch ORS, một số đồ uống quen thuộc cũng phù hợp để bù dịch khi bị tiêu chảy. Việc tìm hiểu tiêu chảy nên ăn gì và uống gì nên bao gồm cả nhóm đồ uống sau:
Khi bị tiêu chảy không nên ăn gì kích ứng đường ruột, làm tăng nhu động ruột hoặc kéo nước vào lòng ruột. Các nhóm cần tránh gồm:
Chất béo trong đồ chiên rán kích thích túi mật tiết muối mật với lượng lớn, gây tăng nhu động ruột và đẩy nhanh tốc độ vận chuyển thức ăn qua ống tiêu hóa. Khi đường ruột đang tổn thương, mỡ và muối mật có thể làm tăng kích ứng đường tiêu hóa, làm tình trạng đi ngoài nặng hơn. Hiểu rõ tiêu chảy nên ăn gì cũng đồng nghĩa với việc nhận biết nhóm thực phẩm cần tránh, trong đó nhóm chiên rán gồm:
Sữa tươi chứa lactose, một loại đường đôi cần enzyme lactase ở ruột non để phân giải. Khi niêm mạc ruột bị tổn thương do tiêu chảy, hoạt tính lactase giảm mạnh, dẫn đến lactose không được tiêu hóa và bị vi khuẩn đại tràng lên men, sinh hơi, đầy bụng và đi ngoài nhiều hơn. Các chế phẩm sữa nhiều đường (sữa đặc có đường, sữa lắc) còn tạo hiệu ứng thẩm thấu kéo nước vào lòng ruột. Các sản phẩm cần tránh gồm:
Capsaicin trong ớt kích thích trực tiếp các thụ thể TRPV1 trên niêm mạc ruột, gây tăng tiết dịch và co bóp ruột mạnh hơn. Các gia vị cay nóng khác như tiêu, mù tạt cũng có tác dụng tương tự. Khi đường ruột đang viêm và tổn thương, mức độ kích ứng từ capsaicin có thể rõ hơn. Các gia vị và thực phẩm cay nóng cần tránh gồm:
Ớt tươi, ớt bột và tương ớt có thể kích ứng đường ruột đang tổn thương
Rau sống và thực phẩm tái sống mang nguy cơ nhiễm vi khuẩn (Salmonella, E. coli) hoặc ký sinh trùng, có thể làm tiêu chảy nặng hơn hoặc gây bội nhiễm. Ngoài ra, chất xơ thô trong rau sống chưa qua nấu chín khó phân giải, tạo thêm gánh nặng cho đường ruột đang yếu. Các thực phẩm cần tránh gồm:
Nhiều loại đồ uống quen thuộc lại gây hại cho đường ruột trong giai đoạn tiêu chảy vì chúng kích ứng niêm mạc, tăng nhu động ruột hoặc kéo nước vào lòng ruột. Các đồ uống cần tránh gồm:
Dựa trên các nguyên tắc dinh dưỡng và nhóm thực phẩm phù hợp đã trình bày, dưới đây là gợi ý thực đơn theo từng giai đoạn bệnh. Thực đơn được chia thành ba trường hợp: ngày đầu khi còn đi ngoài nhiều, giai đoạn triệu chứng đã giảm và trường hợp người bệnh mệt, chán ăn hoặc buồn nôn. Cụ thể như sau:
Trong ngày đầu tiên, khi tần suất đi ngoài còn cao, ưu tiên thức ăn lỏng và bán lỏng để đường ruột không phải co bóp mạnh. Tiêu chảy nên ăn gì trong giai đoạn này cần tập trung vào thực phẩm dễ tiêu và giàu dịch. Gợi ý thực đơn cho ngày đầu gồm:
Nước cháo loãng và dung dịch ORS là lựa chọn bù nước tối ưu sau khi tiêu chảy
Khi số lần đi ngoài giảm còn 2 – 3 lần/ngày và phân bắt đầu đặc hơn, có thể tăng dần thức ăn đặc và bổ sung thêm protein. Gợi ý thực đơn giai đoạn này gồm:
Khi cơ thể mệt hoặc có cảm giác buồn nôn, khả năng dung nạp thức ăn giảm đáng kể. Trong trường hợp này, nên chia bữa ăn thành nhiều phần nhỏ hơn nữa và ưu tiên dạng lỏng, nguội hoặc ấm vừa. Gợi ý thực đơn gồm:
Tiêu chảy cần đi khám khi các dấu hiệu cho thấy cơ thể không thể tự phục hồi chỉ bằng điều chỉnh ăn uống. Các tình huống cần đến cơ sở y tế gồm:
Nếu bạn vẫn băn khoăn tiêu chảy nên ăn gì, nên kiêng gì hoặc cách xây dựng khẩu phần phù hợp với tình trạng tiêu hóa hiện tại, có thể đến Trung tâm Dinh dưỡng Nutrihome để được thăm khám và tư vấn dinh dưỡng. Bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng sẽ đánh giá tình trạng sức khỏe, thói quen ăn uống và nhu cầu dinh dưỡng để đưa ra hướng dẫn phù hợp cho từng trường hợp. Việc điều chỉnh chế độ ăn đúng cách có thể hỗ trợ quá trình phục hồi và hạn chế nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng khi tiêu chảy kéo dài.
Tiêu chảy nên ăn gì cần được cân nhắc dựa trên mức độ triệu chứng và khả năng dung nạp của mỗi người. Nhìn chung, nên ưu tiên thực phẩm mềm, dễ tiêu hóa, ít chất béo, đồng thời bổ sung đủ nước và điện giải để hạn chế nguy cơ mất nước. Khi tình trạng cải thiện, có thể tăng dần sự đa dạng của khẩu phần thay vì kiêng khem kéo dài. Nếu tiêu chảy dai dẳng, kèm sốt, đau bụng nhiều, phân có máu hoặc dấu hiệu mất nước, người bệnh cần được đánh giá y tế để xác định nguyên nhân phù hợp.
