Mở cửa 7h30 - 17h00 / T2 - CN xuyên trưa
Tiêu chảy có thể xuất hiện sau một bữa ăn, khi nhiễm tác nhân gây bệnh hoặc do những rối loạn khác ở đường tiêu hóa. Dù nhiều trường hợp chỉ kéo dài trong thời gian ngắn, người bệnh vẫn cần chú ý nguy cơ mất nước, rối loạn điện giải và các dấu hiệu bất thường đi kèm. Vậy nguyên nhân nào thường gặp, triệu chứng nào cần lưu ý và nên ăn uống, chăm sóc ra sao? Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn tìm hiểu những thông tin cần thiết để nhận biết và xử trí phù hợp.
Tiêu chảy là tình trạng đi ngoài phân lỏng hoặc nhiều nước từ 3 lần trở lên trong ngày, hoặc nhiều hơn mức bình thường của một người. Tình trạng này có thể do nhiễm trùng, thực phẩm, thuốc hoặc bệnh lý tiêu hóa và có nguy cơ gây mất nước, rối loạn điện giải.
Tiêu chảy là tình trạng đi ngoài phân lỏng hoặc toàn nước từ 3 lần trở lên trong 24 giờ. Tình trạng này có thể do nhiễm trùng đường ruột, rối loạn tiêu hóa hoặc các bệnh lý tại ruột gây ra.
Khi tiêu chảy xảy ra, cơ thể mất một lượng lớn nước và các chất điện giải (khoáng chất quan trọng như natri, kali giúp duy trì hoạt động của cơ và thần kinh). Tình trạng mất nước, rối loạn điện giải có thể gây nguy hiểm nếu không được bù đắp kịp thời, đặc biệt ở trẻ nhỏ và người cao tuổi.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), mỗi năm trên thế giới ghi nhận khoảng 1,7 tỷ ca tiêu chảy ở trẻ em, trong đó hơn 500.000 trẻ dưới 9 tuổi tử vong vì tình trạng này. Tại Việt Nam, tiêu chảy cũng nằm trong nhóm bệnh lý tiêu hóa có tần suất mắc cao, đặc biệt vào mùa nóng ẩm và giao mùa.
Tiêu chảy có thể biểu hiện ở nhiều mức độ, từ nhẹ (tự khỏi sau vài ngày) đến nặng (đe dọa tính mạng nếu không xử trí kịp thời). Nội dung dưới đây trình bày triệu chứng tiêu chạy theo mức độ nghiêm trọng tăng dần. Cụ thể:
Khi bị tiêu chảy, đường tiêu hóa bị kích thích khiến nhu động ruột tăng mạnh, kéo theo một số biểu hiện đặc trưng. Các triệu chứng thường gặp bao gồm:
Mất nước là biến chứng nguy hiểm khi bị tiêu chảy, do cơ thể mất lượng lớn nước và điện giải qua phân lỏng. Mức độ mất nước có thể từ nhẹ đến nặng, với các dấu hiệu nhận biết sau:
Khát nước liên tục và khô miệng là dấu hiệu gợi ý cơ thể đang mất nước
Một số trường hợp tiêu chảy có thể diễn tiến nặng, đe dọa tính mạng nếu không được can thiệp y tế kịp thời. Các dấu hiệu cảnh báo cần đến cơ sở y tế ngay bao gồm:
Ngoài ra, người cao tuổi, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người suy giảm miễn dịch có nguy cơ biến chứng cao hơn khi bị tiêu chảy, vì vậy cần được thăm khám sớm ngay khi xuất hiện bất kỳ triệu chứng đáng lo ngại nào kể trên.
Tiêu chảy có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, từ nhiễm trùng, yếu tố thức ăn cho đến các bệnh lý mạn tính. Cụ thể như sau:
Nhiễm trùng đường ruột là nguyên nhân gây tiêu chảy cấp phổ biến, đặc biệt ở trẻ em và trong mùa nóng ẩm. Các tác nhân này lây nhiễm chủ yếu qua đường phân, miệng hoặc qua thực phẩm, nước uống bị ô nhiễm, bao gồm:
Nhiễm trùng đường ruột thường lây qua thực phẩm và nước uống ô nhiễm, gây tiêu chảy cấp ở trẻ nhỏ
Ngoài nhiễm trùng, một số yếu tố liên quan đến thực phẩm và thuốc cũng có thể kích hoạt tiêu chảy. Các nguyên nhân thuộc nhóm này bao gồm:
Một số bệnh lý mạn tính tại đường tiêu hóa hoặc bệnh toàn thân cũng có thể gây tiêu chảy kéo dài, tái đi tái lại. Các bệnh lý thường gặp trong nhóm này bao gồm:
Ngoài việc nhận biết triệu chứng và nguyên nhân, phân loại tiêu chảy cũng đóng vai trò quan trọng trong chẩn đoán và lựa chọn hướng điều trị. Tiêu chảy có thể được phân loại dựa trên thời gian kéo dài và đặc điểm của phân.
Dựa trên thời gian diễn tiến, tiêu chảy được chia thành ba loại chính:
Người bệnh cần bù nước đầy đủ sau các đợt tiêu chảy cấp
Đặc điểm của phân cung cấp thông tin quan trọng giúp bác sĩ xác định cơ chế và nguyên nhân gây tiêu chảy. Ba dạng phân thường gặp bao gồm:
Khi bị tiêu chảy, cần tập trung vào ba việc chính: bù nước và điện giải đúng cách, điều chỉnh chế độ ăn phù hợp, đồng thời theo dõi triệu chứng và phòng lây nhiễm tại nhà.
Bù nước là ưu tiên hàng đầu khi bị tiêu chảy, vì mỗi lần đi ngoài phân lỏng đều khiến cơ thể mất nước và khoáng chất. Các cách bù nước hiệu quả bao gồm:
Bên cạnh bù nước, chế độ ăn phù hợp giúp ruột phục hồi nhanh hơn và giảm kích thích lên đường tiêu hóa. Nguyên tắc chính khi chọn thực phẩm trong giai đoạn tiêu chảy bao gồm:
Hạn chế đồ cay, chiên rán, sữa nguyên kem và caffeine để hệ tiêu hóa ổn định, hỗ trợ kiểm soát tiêu chảy
Ngoài bù nước và điều chỉnh chế độ ăn, cần theo dõi sát diễn biến tiêu chảy và phòng ngừa lây nhiễm cho người xung quanh. Các việc cần thực hiện bao gồm:
Bác sĩ có thể chẩn đoán tiêu chảy bằng cách kết hợp khai thác tiền sử bệnh, thăm khám lâm sàng và chỉ định xét nghiệm phù hợp. Tùy theo mức độ nghiêm trọng và thời gian kéo dài, các phương pháp chẩn đoán có thể bao gồm:
Phần lớn các trường hợp tiêu chảy có thể phòng ngừa thông qua các biện pháp vệ sinh, tiêm phòng và thói quen ăn uống an toàn. Nội dung dưới đây trình bày bốn biện pháp phòng ngừa chính.
Rửa tay bằng xà phòng trong ít nhất 20 giây, đặc biệt sau khi đi vệ sinh và trước khi ăn, giúp loại bỏ vi khuẩn, virus bám trên da tay, từ đó ngăn chặn con đường lây truyền phân, miệng vốn là cơ chế lây lan chính của hầu hết tác nhân gây tiêu chảy. Giữ vệ sinh tay sau khi thay tã cho trẻ hoặc chăm sóc người bệnh cũng giúp giảm đáng kể nguy cơ lây nhiễm chéo trong gia đình.
Rửa tay sau khi đi vệ sinh, trước khi ăn hoặc chăm sóc người bệnh giúp giảm nguy cơ lây nhiễm chéo
Vắc-xin rotavirus là biện pháp phòng ngừa tiêu chảy nặng do rotavirus ở trẻ nhỏ. Trẻ từ 6 tuần tuổi trở lên nên được uống vắc xin này theo lịch tiêm chủng, gồm 2 – 3 liều tùy loại. Sau khi uống đủ liều, vắc xin kích thích hệ miễn dịch tạo kháng thể chống lại rotavirus, giúp giúp giảm nguy cơ tiêu chảy nặng và nhập viện ở trẻ nhỏ.
Thực phẩm và nước uống bị ô nhiễm là nguồn lây truyền chính của nhiều tác nhân gây tiêu chảy. Ăn chín, uống sôi giúp tiêu diệt vi khuẩn, virus và ký sinh trùng có trong thức ăn hoặc nước. Bên cạnh đó, bảo quản thực phẩm ở nhiệt độ phù hợp (dưới 5°C đối với thực phẩm lạnh, trên 60°C đối với thực phẩm nóng), rửa sạch rau quả trước khi ăn và tách riêng thực phẩm sống, chín cũng giúp hạn chế lây nhiễm chéo và giảm nguy cơ tiêu chảy.
Khi đi du lịch, đặc biệt đến vùng có điều kiện vệ sinh hạn chế, nguy cơ mắc tiêu chảy tăng cao do tiếp xúc với nguồn nước và thực phẩm khác biệt so với thói quen hằng ngày. Để phòng ngừa, nên uống nước đóng chai, tránh sử dụng đá viên không rõ nguồn gốc, ưu tiên thức ăn nấu chín và còn nóng. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể kê thuốc kháng sinh dự phòng trước chuyến đi nếu điểm đến có nguy cơ tiêu chảy du lịch cao.
Tóm lại, bệnh tiêu chảy có thể gây biến chứng nguy hiểm nếu không được xử trí đúng cách, đặc biệt ở trẻ nhỏ, người cao tuổi và phụ nữ mang thai. Trang bị kiến thức về tình trạng này giúp người bệnh xử trí phù hợp tại nhà và nhận biết khi nào cần đến bác sĩ. Nếu triệu chứng không cải thiện hoặc có dấu hiệu trở nặng, người bệnh cần đến cơ sở y tế sớm để được chẩn đoán và điều trị đúng hướng.
Nếu tình trạng tiêu chảy kéo dài, tái diễn hoặc ảnh hưởng đến ăn uống và thể trạng, người bệnh có thể đến Trung tâm Dinh dưỡng Nutrihome để được đánh giá tình trạng dinh dưỡng và tư vấn chế độ ăn phù hợp. Đội ngũ bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng sẽ xây dựng khuyến nghị dựa trên độ tuổi, nguyên nhân, bệnh nền và khả năng dung nạp thực phẩm của từng người, đồng thời hướng dẫn cách bù nước, lựa chọn thực phẩm và theo dõi dinh dưỡng trong quá trình hồi phục.
Tiêu chảy thường có thể cải thiện khi người bệnh bù đủ nước, điện giải, ăn uống phù hợp và theo dõi triệu chứng đúng cách. Tuy nhiên, cần thận trọng nếu xuất hiện sốt cao, phân có máu, đau bụng dữ dội, nôn liên tục, dấu hiệu mất nước hoặc tình trạng kéo dài. Việc xác định nguyên nhân và xử trí phù hợp giúp hạn chế rối loạn điện giải, suy kiệt và các biến chứng liên quan, đặc biệt ở trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh nền.
