Mở cửa 7h30 - 17h00 / T2 - CN xuyên trưa
Phòng bệnh tay chân miệng là vấn đề được nhiều phụ huynh quan tâm, đặc biệt khi bệnh dễ lây lan ở trẻ nhỏ và có nguy cơ gây biến chứng nghiêm trọng. Vậy làm thế nào để giảm nguy cơ mắc bệnh và hạn chế lây nhiễm trong gia đình, trường học? Ngoài vệ sinh cá nhân và môi trường sống, tiêm vắc xin có vai trò gì trong phòng ngừa? Bài viết dưới đây sẽ hướng dẫn chi tiết các biện pháp phòng bệnh và những lưu ý quan trọng giúp cha mẹ chủ động bảo vệ sức khỏe trẻ.
Bài viết được tư vấn chuyên môn bởi BS.CKI Danh Thị Mỹ Hồng, Quản lý Y khoa, Hệ thống Trung tâm Tiêm chủng VNVC
Cần chủ động phòng bệnh tay chân miệng vì bệnh lây lan nhanh ở trẻ nhỏ, chưa có thuốc điều trị đặc hiệu và có thể gây biến chứng nguy hiểm, đặc biệt khi nhiễm EV71; trong đó, tiêm vắc xin phòng EV71 kết hợp vệ sinh cá nhân và môi trường giúp tăng cường bảo vệ trẻ.
Tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm thường gặp ở trẻ dưới 5 tuổi, có khả năng lây lan nhanh trong gia đình, nhà trẻ và trường mầm non. Virus gây bệnh lây truyền qua nước bọt, dịch tiết đường hô hấp, dịch từ bóng nước, phân của người nhiễm hoặc tiếp xúc với đồ vật, bề mặt nhiễm virus. Vì vậy, vệ sinh cá nhân, khử khuẩn môi trường và hạn chế tiếp xúc với nguồn lây đóng vai trò quan trọng trong phòng bệnh.
Trẻ mắc bệnh thường có biểu hiện sốt, loét miệng, nổi bóng nước ở lòng bàn tay, bàn chân và có thể tự hồi phục sau 7 đến 10 ngày. Tuy nhiên, một số trường hợp có nguy cơ diễn tiến nặng. Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Hoa Kỳ, bệnh có thể gây biến chứng hiếm gặp như viêm màng não do virus, viêm não hoặc liệt cấp. Vì vậy, phụ huynh cần theo dõi sức khỏe trẻ để phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường.
Đáng lo ngại, Enterovirus 71 (EV71) là một trong những tác nhân quan trọng gây bệnh tay chân miệng nặng, có thể dẫn đến biến chứng thần kinh, tim mạch và hô hấp. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), nhiễm EV71 có thể biểu hiện từ không có triệu chứng, bệnh nhẹ đến tổn thương hệ thần kinh trung ương và suy tim phổi; nguy cơ diễn tiến nặng đặc biệt đáng lưu ý ở trẻ từ 5 tuổi trở xuống.
Trẻ dưới 3 tuổi là nhóm cần được quan tâm đặc biệt do hệ miễn dịch còn đang phát triển và trẻ thường xuyên tiếp xúc gần với người chăm sóc, bạn bè trong môi trường sinh hoạt tập thể.
Bệnh tay chân miệng không phải lúc nào cũng diễn tiến nhẹ, dù phần lớn trẻ mắc bệnh có thể hồi phục tốt. Một số trường hợp có nguy cơ chuyển nặng, trong khi các triệu chứng ban đầu chưa phản ánh đầy đủ mức độ nghiêm trọng. Hiện chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu điều trị bệnh; việc chăm sóc chủ yếu tập trung vào giảm triệu chứng, theo dõi và hỗ trợ chức năng cơ thể tùy theo mức độ bệnh. Vì vậy, chủ động phòng ngừa và phát hiện sớm dấu hiệu bất thường đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ sức khỏe trẻ.
Bên cạnh vệ sinh cá nhân và môi trường, vắc xin là một hướng dự phòng chủ động đối với bệnh tay chân miệng do EV71. Tại Việt Nam, vắc xin Envacgen phòng EV71 đã được cấp phép và triển khai tiêm chủng cho trẻ từ 2 tháng đến dưới 6 tuổi. Vắc xin giúp cơ thể tạo miễn dịch đặc hiệu với EV71 trước khi trẻ tiếp xúc với virus, qua đó góp phần giảm nguy cơ mắc bệnh do tác nhân này.
Bệnh tay chân miệng lây lan nhanh qua đường ruột và dễ gây biến chứng nguy hiểm cho trẻ dưới 5 tuổi
Để chủ động phòng bệnh tay chân miệng, ba mẹ và người chăm sóc trẻ cần duy trì vệ sinh cá nhân, vệ sinh ăn uống, làm sạch môi trường sinh hoạt và hạn chế nguy cơ lây nhiễm trong gia đình, trường học. Theo khuyến cáo của Bộ Y tế, việc thực hiện tốt các biện pháp này có ý nghĩa quan trọng trong giảm nguy cơ lây lan virus, đặc biệt tại nhà trẻ và trường mầm non, là nơi trẻ thường xuyên tiếp xúc gần với nhau.
Rửa tay sạch sẽ là một trong những phương pháp phòng bệnh tay chân miệng quan trọng hàng đầu nhằm ngăn ngừa nguy cơ lây nhiễm virus. Theo đó, cha mẹ cần hình thành thói quen rửa tay bằng xà phòng và nước sạch cho cả trẻ em lẫn người lớn trong gia đình. Những thời điểm đặc biệt quan trọng cần lưu ý gồm trước khi chuẩn bị thức ăn, trước khi ăn hoặc cho trẻ ăn, sau khi đi vệ sinh, sau khi thay tã và vệ sinh cho trẻ.
Người chăm sóc cũng cần rửa tay trước khi bế ẵm, chăm sóc trẻ, bởi virus có thể lây truyền qua phân, dịch tiết và các vật dụng bị nhiễm bẩn. Với trẻ nhỏ chưa thể tự rửa tay đúng cách, cha mẹ cần trực tiếp hỗ trợ và giám sát.
Thực hiện nguyên tắc ăn chín uống sôi và đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm là yêu cầu cần thiết để phòng chống các bệnh truyền nhiễm như tay chân miệng. Trẻ nên ăn chín, uống nước sạch; bát, thìa, cốc và các dụng cụ ăn uống phải được rửa sạch trước khi sử dụng. Không cho con ăn thức ăn để qua bữa, ôi thiu hoặc dùng chung bát, đĩa, thìa, cốc chưa qua khử trùng bằng nước sôi, không mớm thức ăn cho trẻ, không để trẻ mút tay, ngậm đồ chơi.
Đồ chơi, bàn ghế, tay nắm cửa, sàn nhà và dụng cụ học tập cần được lau rửa thường xuyên bằng xà phòng hoặc chất tẩy rửa phù hợp; những vật dụng có nguy cơ nhiễm bẩn cần được làm sạch và khử khuẩn đúng cách. Việc vệ sinh cần được thực hiện đều đặn, đặc biệt sau khi trẻ chơi chung đồ chơi hoặc khi trong gia đình, lớp học có người mắc bệnh.
Vệ sinh đồ chơi và các bề mặt trẻ thường xuyên tiếp xúc để phòng bệnh tay chân miệng
Nếu gia đình có nhiều trẻ nhỏ hoặc tại các nhóm lớp mầm non, phụ huynh và giáo viên cần để riêng các vật dụng cá nhân của từng bé. Không để trẻ dùng chung khăn mặt, ly uống nước, bát đĩa hay đồ chơi với các bạn hoặc anh chị em đang có dấu hiệu nghi ngờ mắc bệnh. Việc duy trì thói quen này sẽ cắt đứt hiệu quả con đường lây truyền trực tiếp của virus qua nước bọt và dịch tiết.
Khi địa phương hoặc trường học xuất hiện các ca bệnh hoặc nghi ngờ mắc bệnh, phụ huynh nên hạn chế đưa trẻ đến những nơi tập trung đông người, khu vui chơi chật hẹp hay kín gió. Đặc biệt, tuyệt đối không cho bé tiếp xúc gần hoặc chơi chung với những trẻ đang sốt, nổi bọng nước. Chủ động thực hiện cách phòng bệnh tay chân miệng này sẽ giúp bảo vệ bé khỏi nguy cơ lây nhiễm chéo từ cộng đồng.
Khi phát hiện trẻ không may mắc bệnh, phụ huynh cần chủ động cho con nghỉ học tại nhà theo đúng khuyến cáo y tế, thường kéo dài ít nhất từ 7 – 10 ngày cho đến khi các bọng nước đã khô và các triệu chứng khỏi hẳn. Việc cách ly kịp thời là biện pháp phòng bệnh tay chân miệng cho trẻ cần thiết, không chỉ giúp con mau hồi sức mà còn ngăn chặn triệt để nguồn lây lan ra môi trường lớp học.
Phân, dịch tiết từ nốt phỏng và chất thải của trẻ mắc bệnh chứa lượng lớn virus có khả năng lây lan rất mạnh. Khi chăm sóc con, ba mẹ nhớ đeo găng tay y tế, gom gọn tã bỉm giấy vào túi nilon buộc kín trước khi cho vào thùng rác có nắp đậy. Đặc biệt, bô vệ sinh của bé sau khi dùng cần được cọ rửa thật sạch và khử trùng bằng dung dịch chuyên dụng để ngăn chặn mầm bệnh phát tán ra môi trường xung quanh.
Tại Việt Nam, vắc xin phòng bệnh tay chân miệng chính thức được Cục Quản lý Dược (Bộ Y tế) cấp phép và đưa vào sử dụng. Vắc xin có tên là Envacgen (Thụy Sĩ), giúp phòng ngừa bệnh tay chân miệng do chủng EV71 gây ra. Đây là tác nhân nguy hiểm hàng đầu ở trẻ em dưới 5 tuổi, có tính hướng thần kinh mạnh, có thể tấn công hệ thần kinh trung ương gây biến chứng viêm não, viêm thân não, liệt mềm cấp hoặc tổn thương đa cơ quan gây phù phổi cấp, suy hô hấp, tuần hoàn, tim mạch… thậm chí tử vong.
Vắc xin Envacgen được triển khai tiêm lần đầu tại Việt Nam từ ngày 25/9/2026, thông qua Hệ thống Trung tâm Tiêm chủng VNVC trên toàn quốc. Nghiên cứu lâm sàng pha III trên hơn 3.000 trẻ, phần lớn là trẻ em Việt Nam, ghi nhận tỷ lệ tạo miễn dịch đạt 99,5-100%, hiệu lực bảo vệ 96,8% đối với bệnh tay chân miệng do EV71 và 100% đối với nguy cơ nhập viện do EV71 trong phạm vi nghiên cứu. Đáp ứng miễn dịch được ghi nhận duy trì ít nhất 5 năm, cùng hồ sơ an toàn thuận lợi ở trẻ từ đủ 2 tháng đến dưới 6 tuổi.
Tiêm vắc xin phòng bệnh tay chân miệng cho trẻ
Khi trẻ có dấu hiệu nghi ngờ mắc tay chân miệng, cha mẹ cần hạn chế cho trẻ tiếp xúc với người khác và đưa trẻ đi khám để được đánh giá. Trẻ mắc bệnh nên nghỉ học, tránh tham gia các hoạt động tập thể trong thời gian cách ly theo hướng dẫn của cơ quan y tế. Đồng thời, người chăm sóc cần theo dõi sát tình trạng sức khỏe của trẻ. Nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo như sốt cao kéo dài, giật mình bất thường, li bì, nôn nhiều, co giật hoặc khó thở, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay để được xử trí kịp thời.
Trường mầm non và nhà trẻ là môi trường trẻ thường xuyên tiếp xúc gần, chơi chung đồ chơi và sử dụng nhiều vật dùng sinh hoạt tập thể. Trong khi đó, trẻ nhỏ chưa có ý thức vệ sinh đầy đủ, thường đưa tay hoặc đồ chơi vào miệng, khiến virus gây có thể lây lan qua tiếp xúc với dịch tiết, phân của người nhiễm bệnh hoặc các bề mặt, vật dụng nhiễm virus. Vì vậy, phòng bệnh tại trường học cần được thực hiện đồng bộ, liên tục, với sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường và gia đình, thay vì chỉ tăng cường vệ sinh khi đã xuất hiện ca mắc.
Trường mầm non và nhà trẻ là môi trường có nguy cơ lây lan bệnh tay chân miệng do trẻ thường xuyên tiếp xúc gần, dùng chung đồ chơi và vật dụng sinh hoạt. Bên cạnh đó, trẻ nhỏ chưa hình thành đầy đủ thói quen vệ sinh cá nhân, thường đưa tay hoặc đồ chơi vào miệng, làm tăng nguy cơ nhiễm virus qua dịch tiết, phân hoặc bề mặt nhiễm bẩn. Vì vậy, nhà trường và gia đình cần phối hợp thực hiện các biện pháp phòng ngừa thường xuyên, ngay cả khi chưa ghi nhận ca mắc bệnh.
Phát hiện sớm trẻ có dấu hiệu nghi ngờ mắc bệnh giúp ngăn nguy cơ lây lan trong lớp học. Giáo viên cần chú ý khi trẻ có biểu hiện sốt, nổi phỏng nước ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, loét miệng hoặc quấy khóc bất thường, nhằm thông báo kịp thời cho phụ huynh và phối hợp với cơ sở y tế địa phương khi phát hiện ca bệnh hoặc có dấu hiệu lây lan trong lớp.
Đồ chơi, bàn ghế và các bề mặt trẻ thường xuyên tiếp xúc cần được vệ sinh định kỳ để hạn chế nguy cơ lây lan virus gây bệnh tay chân miệng. Nhà trường nên xây dựng lịch làm sạch, khử khuẩn đồ chơi, tay nắm cửa, bàn ăn, sàn nhà, nhà vệ sinh và khu vực thay tã. Những vật dụng dính dịch tiết hoặc chất thải cần được xử lý ngay. Đặc biệt, đồ chơi trẻ đã ngậm phải được làm sạch, khử khuẩn phù hợp trước khi dùng chung.
Hóa chất vệ sinh cần được sử dụng đúng hướng dẫn của nhà sản xuất và bảo quản ngoài tầm với của trẻ. Việc tuân thủ quy trình làm sạch, khử khuẩn giúp giảm nguy cơ virus tồn tại trên các bề mặt và lây truyền giữa trẻ trong môi trường học đường.
Nhà trường cần khử khuẩn đồ chơi, vệ sinh lớp học và sàng lọc sức khỏe cho trẻ mỗi ngày
Trẻ cần được hướng dẫn rửa tay trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh, sau khi chơi và sau khi tiếp xúc với chất thải. Giáo viên cần trực tiếp hỗ trợ trẻ nhỏ thực hiện đúng cách, đồng thời rửa tay sau khi thay tã, vệ sinh cho trẻ hoặc xử lý chất thải. Khu vực rửa tay phải có đủ nước sạch, xà phòng và phương tiện lau khô tay để việc vệ sinh trở thành một phần thường xuyên trong lịch sinh hoạt của lớp.
Có. Trẻ từng mắc tay chân miệng vẫn cần tiếp tục phòng bệnh, bởi trẻ có thể mắc bệnh nhiều lần do các loại virus khác nhau gây ra. Tay chân miệng không chỉ do một loại virus gây bệnh mà do nhiều enterovirus, trong đó có Coxsackievirus A16, A6 và Enterovirus 71 (EV71). Sau khi mắc bệnh, trẻ có thể hình thành miễn dịch với tác nhân đã gây nhiễm, nhưng sự bảo vệ này không đồng nghĩa với việc trẻ miễn nhiễm trước tất cả các virus gây tay chân miệng. Vì vậy, trẻ đã khỏi bệnh vẫn có thể nhiễm một loại virus khác và mắc bệnh trở lại.
Trẻ vẫn cần phòng bệnh vì có thể tái nhiễm nhiều chủng virus tay chân miệng khác nhau
Có. Người lớn vẫn cần chủ động phòng bệnh tay chân miệng, dù bệnh phổ biến hơn ở trẻ nhỏ. Người trưởng thành có thể nhiễm virus và đôi khi không có triệu chứng rõ ràng, nhưng vẫn có khả năng truyền virus cho trẻ thông qua tiếp xúc gần hoặc bàn tay, vật dụng bị nhiễm bẩn. Vì vậy, người lớn không chỉ cần bảo vệ bản thân mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc hạn chế lây nhiễm cho trẻ trong gia đình và môi trường chăm sóc.
Vắc xin tay chân miệng hiện nay chỉ tập chung phòng bệnh cho nhóm trẻ từ 2 tháng đến dưới 6 tuổi, là nhóm tuổi nguy cơ cao mắc bệnh, biến chứng và tử vong. Để hạn chế nguy cơ lây nhiễm, người lớn cần rửa tay bằng xà phòng và nước sạch sau khi đi vệ sinh, thay tã hoặc vệ sinh cho trẻ; trước khi chuẩn bị thức ăn và cho trẻ ăn; đồng thời thường xuyên làm sạch đồ chơi, tay nắm cửa và các bề mặt thường xuyên tiếp xúc. Không nên dùng chung cốc, thìa hoặc vật dụng cá nhân với người đang mắc bệnh.
Nếu xuất hiện các biểu hiện nghi ngờ như sốt, đau họng, loét miệng hoặc nổi ban, mụn nước ở tay, chân, người lớn nên hạn chế tiếp xúc gần với trẻ, thực hiện vệ sinh cẩn thận và đi khám khi cần thiết.
Tiêm vắc xin EV71 là một trong những biện pháp giúp phòng bệnh tay chân miệng do Enterovirus 71 gây ra, góp phần giảm nguy cơ mắc bệnh và các biến chứng liên quan. Tại Hệ thống Trung tâm Tiêm chủng VNVC , phụ huynh có thể đưa trẻ đến khám sàng lọc, tư vấn về vắc xin, lịch tiêm và những lưu ý trước, sau tiêm theo hướng dẫn chuyên môn. Cha mẹ có thể liên hệ VNVC để được tư vấn và đặt lịch tiêm phù hợp với độ tuổi, tình trạng sức khỏe của trẻ.
Phòng bệnh tay chân miệng cần được thực hiện chủ động và thường xuyên, đặc biệt ở trẻ nhỏ và những nơi tập trung đông trẻ như trường học, nhà trẻ. Kết hợp vệ sinh cá nhân, khử khuẩn môi trường sống, hạn chế tiếp xúc với nguồn lây và tiêm vắc xin EV71 đúng chỉ định giúp giảm nguy cơ mắc bệnh. Bên cạnh đó, cha mẹ cần theo dõi sức khỏe trẻ, nhận biết sớm các dấu hiệu nghi ngờ để kịp thời xử trí, góp phần hạn chế lây lan và phòng ngừa biến chứng nguy hiểm.
