Cơ chế tiết sữa: Sữa mẹ được tạo thành như thế nào?

17/03/2022
Tư vấn chuyên môn bài viết
Chức Vụ: Trợ lý Giám đốc Y khoa
Hệ thống Phòng khám Dinh dưỡng Nutrihome

Sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng quan trọng và thiết yếu nhất đối với trẻ nhỏ, bởi nó cung cấp đầy đủ và cân đối các chất dinh dưỡng cần thiết để phát triển thể chất và trí tuệ của trẻ. Vậy, sữa mẹ được tạo thành như thế nào, cơ chế tiết sữa hay cơ chế bài tiết sữa mẹ ra sao? Cùng các chuyên gia tại Nutrihome tìm hiểu Sữa mẹ được hình thành như thế nào?

Thời gian sản xuất sữa mẹ: Cơ chế tiết sữa đầu và sữa cuối

Thông thường, cơ chế tiết sữa của cơ thể người mẹ sẽ dựa vào nhu cầu bú sữa thực tế của bé, do đó, bé càng bú thường xuyên thì lượng sữa tiết ra càng nhiều.

Thời kỳ mang thai là lúc ngực của người mẹ ở trạng thái sẵn sàng sản xuất ra sữa. Khi đó, sữa non được hình thành và kéo dài tới sau khi trẻ ra đời khoảng 2-4 ngày. Sữa non thường có màu vàng nhạt hoặc màu trong hoàn toàn, có tính đặc dính và đặc biệt giàu dinh dưỡng và kháng thể cần thiết. Sữa non luôn được xem là loại sữa quan trọng trong những cữ bú đầu tiên của trẻ, đặc biệt trong vòng 1 tiếng đầu khi trẻ cất tiếng khóc chào đời.

Cơ chế tiết sữa của mẹ

Cơ chế tiết sữa của mẹ phụ thuộc vào nhu cầu bú của bé

Giai đoạn sau khi bé chào đời, cơ thể mẹ sẽ sản xuất nhiều sữa hơn do nhu cầu bú của bé. Lúc này, sữa đổi sang màu trắng và loãng hơn, thường được gọi là sữa trưởng thành.

Cơ chế tiết sữa của mẹ ở giai đoạn này được chia thành sữa đầu và sữa cuối (trong 1 lần bé bú mẹ). Sữa đầu bữa có màu hơi xanh nhẹ, chứa rất nhiều đạm, đường, nước và các dinh dưỡng quan trọng khác, chúng thường được tiết ra đầu bữa bú của trẻ.

Sữa cuối bữa thường có màu trắng nhẹ do chứa nhiều chất béo hơn, được tiết ra cuối bữa bú của bé. Vì sữa cuối bữa thường chứa nhiều chất béo giúp trẻ lớn nhanh, do đó, cha mẹ cần chú ý nên cho bé bú đến hết sữa cuối, không nên chuyển bên sớm.

Cơ chế tiết sữa: Sữa mẹ được tạo thành như thế nào?

Estrogen, progesterone, prolactin và oxytocin là 4 loại hormone tác động đến quá trình sản xuất sữa mẹ. Cơ chế bài tiết sữa mẹ là cơ thể người mẹ tự điều chỉnh hàm lượng các hormone này để sản sinh sữa.

  • Bầu vú phát triển: Estrogen và Progesterone sẽ tham gia vào quá trình này để sẵn sàng cho việc sản xuất sữa. Khi mang thai, cơ thể của người mẹ sẽ giải phóng hai loại hormone này. Estrogen đóng vai trò làm tăng kích thước và tăng số lượng ống dẫn sữa, trong khi Progesterone kích thích sự phát triển của tuyến nang và thuỳ tuyến sữa. Hai hormone này kết hợp có tác dụng ức chế sản xuất sữa của cơ thể trong thời kỳ mang thai. Sau khi sinh, lượng tiết ra của hai loại hormone này giảm xuống, là dấu hiệu để cơ thể người mẹ tạo sữa. (1)
  • Sản xuất sữa: Cơ chế sản xuất sữa có sự tham gia của Prolactin. Khi mẹ cho trẻ bú, núm vú sẽ kích thích bài tiết Prolactin, rồi sau đó sẽ chạy vào máu làm cho vú sản xuất ra sữa. (2)
  • Giải phóng sữa khỏi bầu ngực: Oxytocin giúp sữa được giải phóng từ bầu ngực của mẹ. Khi bé bắt đầu kéo núm vú và hút, cũng là lúc Hormone oxytocin được giải phóng. Oxytocin có chức năng làm co bóp các cơ quanh nang, đẩy sữa thoát ra khỏi nang tới các núm vú, rồi sau đó chảy vào miệng bé. Đây cũng chính là quá trình phản xạ phun sữa. Nếu phản xạ Oxytocin không làm việc tốt thì trẻ sẽ gặp khó khăn trong việc nhận sữa, mặc dù vú vẫn sản xuất sữa nhưng lại không tống sữa ra. (3)
  • Ức chế tiết sữa: Ức chế tiết sữa sẽ xuất hiện khi trong vú mẹ đọng lại một lượng lớn sữa. Khi đó, chất ức chế sẽ được tiết ra và làm cho vú dừng việc tiết sữa. Do đó, để vú tạo nhiều sữa, các mẹ cần phải chú ý tạo cho vú luôn rỗng bằng cách cho trẻ bú thường xuyên hoặc vắt sữa.

Cơ chế bài tiết sữa mẹ và phun sữa

Hai cơ chế mà cha mẹ cần hiểu rõ để có được lượng sữa dồi dào trong thời kỳ cho con bú đó là:

Phản xạ tiết sữa

Khi mẹ cho trẻ bú, núm vú sẽ kích thích bài tiết Prolactin, rồi sau đó sẽ chạy vào máu làm cho vú sản xuất ra sữa. Thông thường, Prolactin sẽ tồn tại trong máu trong vòng 30 phút sau bữa bú của bé, do đó nó có tác dụng giúp vú tạo sữa cho những lần bú tiếp theo. Chính vì vậy, việc trẻ càng bú nhiều thì vú của người mẹ sẽ tạo ra càng nhiều sữa. Theo các chuyên gia, Prolactin được sản xuất nhiều nhất vào ban đêm, vì vậy khuyến khích mẹ cho con bú vào ban đêm để duy trì lượng sữa ổn định.

Phản xạ phun sữa

Phản xạ phun sữa được hiểu là khi Oxytocin giúp sữa được giải phóng từ bầu ngực của mẹ. Khi bé bắt đầu kéo núm vú và hút, cũng là lúc Hormone oxytocin được giải phóng. Oxytocin tham gia vào cơ chế tiết sữa của mẹ nhờ có chức năng làm co bóp các cơ quanh nang, đẩy sữa thoát ra khỏi nang tới các núm vú..

Theo các chuyên gia, suy nghĩ và tâm trạng của người mẹ rất dễ ảnh hưởng đến phản xạ Oxytocin. Khi mẹ có suy nghĩ tốt, cảm giác tích cực, yêu thương gần gũi bé, và đặc biệt là tin tưởng vào việc nuôi con bằng sữa mẹ, thì phải xạ này diễn ra rất hiệu quả. Ngược lại, khi mẹ không tin tưởng vào việc nuôi con bằng sữa mẹ, phản xạ này kém đi, từ đó lượng sữa cũng được phun ra ít hơn.

Cơ chế bài tiết sữa mẹ trước và sau 6 tuần

Trước hết, người mẹ cần hiểu được cơ chế tiết sữa giúp quyết định nguồn sữa như thế nào?

Có 3 giai đoạn trong quá trình tổng hợp sữa mẹ (L1, L2, L3). Trong đó, L1, L2 được kiểm soát bằng nội tiết tố, L3 là cơ chế cung cầu của sữa.

  • L1, L2 dưới sự kiểm soát của nội tiết tố:

Thời kỳ mang thai và ngay sau sinh, nguồn cung sữa được điều khiển hoàn toàn bởi nội tiết tố của người mẹ. Mẹ sẽ có sữa non vào khoảng thai thứ 6 (L1) và lượng sữa sẽ tăng lên (L2) trong vòng 30-40 giờ sau khi sinh. Hai giai đoạn đầu này được điều khiển bằng hormone Progesterone, estrogen… đều là hormone nội tiết tố nên sữa vẫn tiết ra dù mẹ có cho con bú hay không.

  • Sữa được kiểm soát bằng cơ chế cung – cầu (L3), vẫn có sự tham gia của nội tiết tố:

Trong sữa có chứa một lượng Whey nhỏ, đây chính là chất ức chế phản hồi của quá trình tiết sữa (FIL), tức là khi bé đã bú no, FIL sẽ làm chậm quá trình tổng hợp sữa, tránh tình trạng sữa tích tụ quá nhiều.

Prolactin là hormon chủ yếu tham gia trực tiếp vào quá trình tổng hợp sữa. Các phế nang tiếp nhận prolactin để kích thích sự tổng hợp các thành phần của sữa mẹ. Khi phế nang đã chứa nhiều sữa, prolactin không thể xâm nhập, tốc độ tổng hợp sữa vì thế cũng sẽ bị giảm đi.

Trước 6 tuần: Cơ chế sản xuất sữa theo hormone

Trong 6 tuần đầu, cơ chế tiết sữa của cơ thể mẹ chủ yếu vận hành bởi sự tác động của các hormone: tạo sữa bởi Prolactin và tiết sữa bởi Oxytocin. Các loại hormone này đều phụ thuộc rất nhiều vào tinh thần của người mẹ. Vì thế, nếu tinh thần mẹ không thoải mái thì lượng sữa sẽ giảm đáng kể. 6 tuần này cũng là 6 tuần mà cơ thể mẹ có thể sản xuất tối đa sữa nếu hormone được kích thích một cách tối ưu.

Sau 6 tuần: Cơ chế sản xuất sữa theo nhu cầu

Sau 6 tuần, vai trò của 2 hormone trong việc tạo sữa sẽ giảm đi và thay vào đó là sự kiểm soát bởi cơ chế nhu cầu tại chỗ. Nghĩa là, việc tiết sữa sẽ phụ thuộc vào bầu vú có trống hay không, bầu vú càng trống, sữa tạo cho lần sau càng nhanh.

Các yếu tố giúp tăng cơ chế tiết sữa mẹ, duy trì nguồn sữa dồi dào

Để kích thích tiết sữa mẹ, duy trì nguồn sữa, các mẹ nên chú ý đến những điểm sau:

  • Cho bé bú càng sớm càng tốt: Như đã phân tích ở trên, việc trẻ bú sẽ kích thích đến cơ chế tiết sữa của cơ thể mẹ. Ngay cả khi mẹ chưa có sữa, cũng nên cho trẻ bú càng sớm càng tốt để “gọi sữa” về nhanh chóng.

cơ chế tiết sữa của mẹ

Trẻ nhỏ bú mẹ thường xuyên kích thích cơ chế tiết sữa hoạt động tốt hơn

  • Làm trống bầu sữa sau khi cho bé bú: Sau khi bé bú xong, nếu trong bầu vú vẫn còn sữa, mẹ nên dùng máy hút sữa để hút hết lượng sữa ra ngoài. Việc làm trống bầu sữa sau khi bú sẽ giúp cơ thể mẹ nhận biết dấu hiệu cần phải tiết sữa nhanh chóng.
  • Ăn uống theo thực đơn khoa học, đầy đủ dinh dưỡng: chất đạm, chất béo, chất đường bột, vitamin và các loại rau củ quả là những dưỡng chất cần phải có trong chế độ ăn uống của mẹ. Mẹ cần ăn đủ chất và cũng cần đa dạng thực phẩm nhất có thể. Mẹ nên đi khám dinh dưỡng tại Nutrihome để được xét nghiệm thành phần dinh dưỡng trong sữa mẹ bị thiếu những chất gì, từ đó chuyên gia sẽ tư vấn cho mẹ chế độ dinh dưỡng phù hợp.
  • Uống đủ nước mỗi ngày: Nên uống từ 2-3 lít nước mỗi ngày, ngoài nước lọc mẹ có thể uống các loại nước hoa quả khác.
  • Ngủ đủ giấc, giữ tinh thần lạc quan để kích thích tiết sữa.

Trên đây là những thông tin cần thiết về cơ chế tiết sữa hay cơ chế bài tiết sữa mẹ mà Nutrihome muốn gửi đến các bậc cha mẹ. Hy vọng qua bài viết trên, các bậc cha mẹ sẽ có thêm kinh nghiệm trong việc duy trì nguồn sữa tối ưu cho con yêu.

Đánh giá bài viết
12:15 08/10/2022