Thiếu vi chất dinh dưỡng, hệ lụy và cách bổ sung vi chất cho trẻ hiệu quả

Thiếu vi chất dinh dưỡng được ví như “nạn đói tiềm ẩn”, gây ra nhiều hệ lụy đối với sức khỏe của trẻ, thậm chí có thể dẫn đến tử vong. Việc phát hiện sớm trẻ thiếu vi chất và bổ sung vi chất cho trẻ đúng cách là rất quan trọng.

Bài viết được sự tư vấn chuyên môn của TS.BS. Phạm Thị Thu Hương, nguyên Trưởng khoa Dinh dưỡng lâm sàng và Tiết chế, Viện Dinh dưỡng Quốc gia; Bác sĩ Trưởng, Trung tâm Dinh dưỡng – Y học Vận động Nutrihome.

Vi chất dinh dưỡng là gì

Cần chọn đúng thực phẩm để cung cấp vi chất dinh dưỡng tự nhiên cho trẻ hiệu quả

Báo cáo năm 2013 của Viện Dinh dưỡng Quốc gia cho thấy, trong các bữa ăn hàng ngày, có hơn 50% trẻ em Việt Nam bị thiếu hụt các vi chất dinh dưỡng quan trọng (bao gồm các loại vitamin A, B1, C, D và khoáng chất sắt). Theo đó, nếu tình trạng thiếu vi chất dinh dưỡng ở trẻ không được phát hiện và bổ sung sớm có thể dẫn tới các bệnh nguy hiểm như: còi xương (do thiếu vitamin A), bướu cổ (do thiếu i-ốt), thấp lùn (thiếu canxi, vitamin D…), thiếu máu dinh dưỡng (do thiếu sắt, vitamin A)…

Vi chất dinh dưỡng và các nhóm vi chất dinh dưỡng

Vi chất dinh dưỡng là các vi chất quan trọng mà cơ thể trẻ cần có để xây dựng tế bào, các mô, tham gia vào hoạt động chuyển hóa, xây dựng hệ thống miễn dịch ngăn ngừa và chống lại bệnh tật, phục hồi các tế bào bị tổn thương…

Mặc dù cơ thể trẻ chỉ cần một lượng nhỏ các vi chất, nhưng nếu thiếu chúng thì có thể gây ảnh hưởng nặng nề đến sức khỏe. Do đó, việc bổ sung vi chất cho trẻ đầy đủ có vai trò hết sức quan trọng giúp trẻ phát triển khỏe mạnh và toàn diện.

TS.BS. Phạm Thị Thu Hương cho biết, có đến 90 vi chất dinh dưỡng quan trọng và cần thiết đối với cơ thể, các đa vi chất này có trong hầu hết các thực phẩm có nguồn gốc từ động thực vật, được phân thành các nhóm như sau:

– Nhóm các vitamin:

  • Các vitamin tan trong nước: nhóm B, C…
  • Các vitamin tan trong chất béo: A, D, E, K…

– Nhóm các khoáng vi lượng: chất sắt, kẽm, đồng, mangan, magie, selen, canxi, phốt pho, i-ốt…

Biểu hiện thiếu vi chất dinh dưỡng ở trẻ em

Tùy theo loại vi chất dinh dưỡng cơ thể thiếu hụt mà ở trẻ sẽ có những biểu hiện đặc trưng khác nhau. Có thể kể đến như:

  • Thiếu vitamin A: Mắt trẻ khô, bị quáng gà, chậm lớn, răng mọc chậm và không đều, sức đề kháng yếu hay bệnh vặt, trí nhớ kém, sức học sụt giảm…
  • Thiếu vitamin B1 và B2: Trẻ biếng ăn, hệ tiêu hóa kém, người hay bị sưng/phù nề, xuất hiện nấm kẽ chân, mọc mụn quanh miệng…

Dấu hiệu thiếu vi chất dinh dưỡng

Biếng ăn là một trong những dấu hiệu cho thấy cần bổ sung vi chất cho trẻ.

  • Thiếu vitamin C: Trẻ dễ bị chảy máu chân răng, người thường xuyên bị nhiệt, đầu lưỡi có những vết nứt sâu, dễ bị mệt mỏi, uể oải…
  • Thiếu canxi: Trẻ đổ mồ hôi nhiều hoặc hay giật mình khi ngủ, chậm mọc răng, có dị tật chân vòng kiềng…
  • Thiếu kẽm: Trẻ lười ăn lười uống, chậm phát triển chiều cao, thể chất và trí não, thường xuyên bị bệnh vặt/cảm lạnh, lâu lành vết thương…
  • Thiếu sắt: Tóc trẻ khô, dễ rụng/gãy, móng tay/chân mềm hay gãy, da nhợt nhạt xanh xao, thường xuyên bị ngứa, kém tập trung… Trường hợp thiếu sắt nặng, trẻ có thể mắc các bệnh nhiễm khuẩn, bệnh đường hô hấp.

Trên là một số biểu hiện thường thấy ở trẻ do thiếu vi chất dinh dưỡng gây nên, theo đó, nếu thấy trẻ có những dấu hiệu trên bố mẹ cần chú ý và đưa trẻ đi khám bác sĩ để được chẩn đoán bệnh sớm và có biện pháp xử trí kịp thời, tránh ảnh hưởng đến sự tăng trưởng về sau.

Thiếu vi chất dinh dưỡng ảnh hưởng thế nào đến sức khỏe trẻ?

TS.BS. Phạm Thị Thu Hương nhấn mạnh, các vi chất dinh dưỡng tham gia vào hầu hết các quá trình, hoạt động của cơ thể trẻ. Và mặc dù cơ thể chỉ cần một lượng nhỏ các vi chất dinh dưỡng nhưng nếu không bổ sung vi chất cho trẻ đầy đủ và kịp thời trong các giai đoạn phát triển sẽ dẫn đến nhiều vấn đề sức khỏe nghiêm trọng. Tuy nhiên ngược lại, nếu bổ sung dư thừa các vi chất cũng sinh ra nhiều bệnh như sỏi thận, suy thận, rối loạn tiêu hóa, thấp lùn…

Bảng dưới đây là những vấn đề sức khỏe mà trẻ có thể gặp phải nếu cơ thể thiếu hụt các vi chất dinh dưỡng, bố mẹ cần biết để có cách phòng tránh:

Những bệnh do thiếu vi chất dinh dưỡng Loại vi chất dinh dưỡng cơ thể trẻ thiếu
Bướu cổ Thiếu i-ốt
Suy dinh dưỡng, thấp còi, khó ngủ Thiếu kẽm
Còi xương Thiếu canxi và vitamin D
Thiếu máu dinh dưỡng Thiếu sắt
Xuất huyết não, màng não Thiếu vitamin K
Khô mắt, quáng gà, nhiễm khuẩn đường hô hấp, tiêu hóa Thiếu vitamin A
Bị phù, viêm dây thần kinh, suy tim Thiếu vitamin B1
Mắc các bệnh răng miệng Thiếu fluor

Những thực phẩm bổ sung vi chất cho trẻ 

Để bổ sung vi chất cho trẻ hay đa vi chất cho trẻ hiệu quả và đúng cách, TS.BS. Phạm Thị Thu Hương khuyến nghị, ngoài lựa chọn nguồn thực phẩm sạch, an toàn, ba mẹ nên cho trẻ thực hiện chế độ ăn uống khoa học và lành mạnh, cân bằng dưỡng chất. Đặc biệt, trong các bữa ăn hàng ngày nên tăng cường bổ sung các thực phẩm sau:

Thực phẩm bổ sung vi chất Loại vi chất  Tác dụng
Đu đủ, cà rốt, gan động vật, lòng đỏ trứng, lươn, bí đỏ, xoài… Vitamin A Giúp sáng mắt, tăng cường hệ miễn dịch, phòng các bệnh nhiễm trùng…
Cam, quýt, bưởi, ổi chín, rau cải, rau muống, rau ngót, cà chua… Vitamin C Giúp cơ thể chống lại quá trình oxy hóa, hấp thụ sắt hiệu quả…
Dầu cá, trứng, gan động vật… Vitamin D Giúp cơ thể hấp thụ canxi tối ưu
Tôm đồng, lươn, hàu, sò, gan lợn, sữa, thịt bò, lòng đỏ trứng, cá, củ cải, đậu Hà Lan, đậu nành… Kẽm Tăng hấp thu, kích thích ăn ngon miệng, tăng cường hệ miễn dịch…
Gan, mề gà, lòng đỏ trứng gà, tim lợn, mộc nhĩ, nấm hương… Sắt Tham gia vào quá trình tạo máu, vận chuyển oxy lên não…
Rong biển, tảo tía, rau chân vịt, rau cần, cá biển, muối ăn… I-ốt Giúp tuyến giáp tổng hợp hormone tăng trưởng, góp phần hình thành và phát triển não bộ…
Sữa, tôm, cua, ốc… Canxi Giúp hệ xương, răng phát triển vững chắc, tăng trưởng chiều cao…

Làm thế nào để biết trẻ bị thiếu vi chất?

Theo TS.BS. Phạm Thị Thu Hương, nguyên nhân chủ yếu dẫn đến thiếu hụt vi chất dinh dưỡng ở trẻ là do chế độ ăn uống hàng ngày chưa khoa học, không đủ đáp ứng các nhu cầu vitamin và khoáng chất cơ thể cần. Trong khi đó, vi chất dinh dưỡng giúp quá trình hấp thu, chuyển hóa các chất trong cơ thể trẻ diễn ra tốt hơn, từ đó giúp trẻ phát triển khỏe mạnh và toàn diện.

Thông thường, trước khi xuất hiện các dấu hiệu rõ ràng cảnh báo tình trạng thiếu vi chất dinh dưỡng thì sự thiếu hụt vi chất đã âm thầm diễn ra từ rất lâu trong cơ thể trẻ, rất khó nhận biết. 

Tuy nhiên, hiện nay, với sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật thì việc phát hiện sớm trẻ thiếu hụt vi chất đã rất dễ dàng. Ví dụ, hệ thống máy sắc ký lỏng hiệu năng cao đầu dò khối phổ 2 lần UPLC-MS/MS mà Hệ thống Trung tâm Dinh dưỡng – Y học Vận động Nutrihome trang bị, có khả năng định lượng nồng độ vi chất ở mức thấp nhất (nanogram/ml), hỗ trợ các chuyên gia, bác sĩ dinh dưỡng chẩn đoán sớm và chính xác tình trạng thiếu/thừa vi chất ở trẻ em và cả người lớn.

Máy xét nghiệm vi chất

Máy xét nghiệm vi chất hiện đại tại phòng khám Nutrihome

Dựa vào các triệu chứng lâm sàng và kết quả xét nghiệm, bác sĩ sẽ cho bố mẹ biết rõ về tình trạng thừa/thiếu vi chất dinh dưỡng ở trẻ, thừa/thiếu bao nhiêu, ít hay nhiều… từ đó đưa ra phác đồ điều trị, bổ sung vi chất cho trẻ phù hợp bằng thực đơn ăn uống được thiết kế dựa trên sở thích của trẻ theo ngày, tuần, tháng. Đồng thời, các chuyên gia Nutrihome còn hướng dẫn trẻ các bài tập vận động để hỗ trợ trẻ hấp thu dinh dưỡng hiệu quả hơn.

Do đó, để đảm bảo trẻ phát triển toàn diện và khỏe mạnh, ngoài quan sát các dấu hiệu trên cơ thể, định kỳ 6 tháng/lần bố mẹ nên đưa trẻ đi xét nghiệm vi chất dinh dưỡng. Đây là một trong những loại xét nghiệm quan trọng và cần thiết đối với sự phát triển của trẻ.

Phòng ngừa thiếu vi chất ở trẻ bằng cách nào?

Là những vi chất mang tính “sống còn” của cơ thể, TS.BS. Phạm Thị Thu Hương nhấn mạnh, phòng bệnh hơn chữa bệnh, để ngăn ngừa thiếu hụt vi chất dinh dưỡng ở trẻ, bố mẹ nên:

  • Từ giai đoạn bào thai: Mẹ bầu nên ăn uống đầy đủ 4 nhóm dưỡng chất (chất đạm, chất béo, chất bột đường, vitamin & khoáng chất), nên bổ sung viên sắt và axit folic (theo chỉ định của bác sĩ) trong suốt thai kỳ để phòng tránh thiếu máu dinh dưỡng.
  • Sau sinh 1 giờ: Nên cho trẻ bú ngay trong vòng 1 giờ đầu sau sinh để giúp trẻ tăng cường sức đề kháng phòng tránh bệnh tật. Trong sữa non, hàm lượng vitamin A rất cao.
  • Trong 6 tháng đầu: Nên cho trẻ bú hoàn toàn sữa mẹ để bổ sung vi chất cho trẻ. Bên cạnh đó, mẹ cũng cần thực hiện chế độ ăn khoa học, cân bằng để cung cấp nguồn sữa chất lượng cho con.
  • Sau 6 tháng: Khi trẻ bắt đầu ăn dặm, ngoài sữa, mẹ nên thực hiện các bữa ăn cho trẻ với đa dạng, phối hợp nhiều loại thực phẩm cũng như thay đổi món thường xuyên.

Bổ sung vi chất dinh dưỡng cho trẻ

Với trẻ đã ăn dặm, cho bú sữa mẹ cũng là nguồn bổ sung vi chất, đa vi chất cho trẻ tuyệt vời.

Cuối cùng, nên cho trẻ tham gia các chương trình quốc gia Phòng chống thiếu vi chất dinh dưỡng như chương trình Phòng chống thiếu vitamin A, chương trình Phòng chống thiếu máu thiếu sắt… để bổ sung vi chất cho trẻ hay đa vi chất dinh dưỡng cho trẻ đầy đủ.

Ngữ Yên